Er is een soort onrust die bij het begin van de werkweek ontstaat. Voor iedereen op een ander moment, afhankelijk van hoe de week eruitziet. Niet het gevoel de avond ervoor. Dat is anders, dat is vooruit kijken naar iets wat komt. Dit is wanneer het er al is. Een trage, lichamelijke weerzin. Bij sommigen is hij groot en bij anderen bijna onzichtbaar, maar hij zit er.
Ik heb hem jarenlang ontkend. Dat is, denk ik, de meest gebruikelijke reactie. Je zegt tegen jezelf: iedereen heeft dit, dit is gewoon volwassen zijn, je werk hoeft geen passie te zijn. Dat zijn allemaal ware dingen. Ze zijn ook allemaal niet het antwoord.
Want er zijn mensen die bij het begin van hun werkweek onrust voelen terwijl ze van hun werk houden. En er zijn mensen die geen onrust voelen terwijl ze werk doen dat ze ongelukkig maakt. De koppeling tussen onrust en werkplezier is losser dan we denken. En juist dat maakt het nuttig om er eens echt naar te kijken.
Wat die eerste ochtend laat zien
Het nuttige aan die eerste ochtend van de week is dat het lichaam eerder reageert dan het hoofd. Je kunt jezelf hele weken wijsmaken dat alles goed zit. Maar het lichaam weet het.
Als ik mezelf leer om dat moment niet weg te redeneren, kan ik iets aflezen. Niet één ding. Meerdere dingen door elkaar, die pas ontrafelen als ik ze uit elkaar leg. In de jaren dat ik erop heb gelet, zijn er een paar patronen teruggekomen die ik nu herken.
Soms is het vermoeidheid. Gewoon: de vrije dagen waren kort, je bent op. Dat is niet diagnostisch. Dat is biologie. De fout die ik maakte was om dit soort vermoeidheid te behandelen alsof het iets betekende. Het betekent alleen dat je slaap nodig hebt.
Soms is het dreigende conflict. Er ligt een gesprek dat je hebt uitgesteld, een mail die je nog moet schrijven, een collega waar je iets mee moet. Als ik daar goed naar luister, weet ik meestal al voor acht uur welk gesprek het is. Het bijzondere is: zodra ik het gesprek voer, of de mail schrijf, verdwijnt de onrust binnen het uur. Niet vaag. Concreet, voelbaar.
Soms is het patroon-herkenning zonder dat ik het toelaat. Dit is de lastigste categorie. Als ik al maandenlang steeds bij het begin van de werkweek dezelfde onrust voel, en er geen acuut conflict is, en ik ben niet oververmoeid, dan zegt mijn lichaam iets wat mijn hoofd nog niet hardop heeft durven denken. Meestal gaat het dan niet over deze week. Het gaat over alle weken. Het gaat over een richting die je bent opgelopen zonder hem te kiezen.
De drie zinnen
Er zijn drie zinnen die ik mezelf ben gaan stellen aan het begin van de werkweek, niet als methode maar als gewoonte. Ik doe ze meestal tijdens het tandenpoetsen, omdat dat twee minuten zijn waarin ik toch niks anders doe.
Dat is de eerste filter. Als het vermoeidheid is, laat ik het met rust. Vermoeidheid is geen boodschap. Je hoeft niet elke emotie serieus te nemen als informatie. Soms is een gevoel gewoon het symptoom van een slechte nacht.
Dat is de tweede. Meestal is het antwoord ja. Meestal weet ik ook precies wat. Een gesprek dat ik al drie weken had moeten hebben. Een factuur die ik niet durf te sturen. Een grens die ik niet heb gesteld. De zin "ik doe het volgende week" is vaak de bron van de onrust die daarna volgt.
Dat is de moeilijkste. Ik stelde hem voor het eerst toen ik echt vastzat in een baan, en ik werd er bang van. Niet omdat het antwoord was: dan gebeurt er iets verschrikkelijks. Maar omdat het antwoord was: dan gebeurt er niet veel.
Dat was een vreemde vaststelling. Jarenlang had ik gedacht dat ik op mijn werk zat omdat het niet anders kon. Totdat ik me voorstelde dat ik opstond en weg liep, en ontdekte dat de eerste gedachte niet paniek was maar opluchting. Dat gaf me meer informatie over wat ik aan het doen was, dan elk prestatiegesprek uit de voorgaande jaren.
Ik ben daarna niet meteen vertrokken. Dat is een misverstand dat mensen vaak over dit soort vragen hebben: dat als je het antwoord niet wilt horen, het antwoord betekent dat je er nu uit moet. Dat is niet zo. Het betekent dat je weet waar je staat. Wat je daarmee doet is een andere vraag.
Wat je niet moet doen met deze onrust
Ik schrijf dit omdat ik denk dat veel zelfreflectie-teksten over werk de verkeerde aanmoediging geven. Ze zeggen te snel: luister naar je gevoel, durf te kiezen, volg je hart. Dat klinkt aardig en is voor sommige mensen zelfs nuttig, maar het werkt alleen als er ook iets staat over wat je níet moet doen.
Dus: wat niet te doen met deze onrust.
Niet meteen je baan opzeggen. Onrust is informatie, geen instructie. Tussen het weten dat iets niet klopt en het weten wat je eraan gaat doen, zit vaak een periode van maanden. Soms jaren. Dat is geen falen. Dat is voorbereiding.
Niet je partner er steeds opnieuw over vertellen. Ik zeg dit met enige schaamte. Ik heb een deel van mijn dertiger jaren doorgebracht met klagen tegen mensen die van me hielden, over een probleem waar ik zelf niks aan deed. Dat is uitputtend voor hen en het lost niks op voor jou. Praten helpt, maar praten zonder actie wordt op een gegeven moment een manier om de actie uit te stellen.
Niet vluchten in een hobby. Dit is een subtiele. Veel mensen (ik ook) zoeken compensatie voor onrustig werk in iets buiten werk: een festival, lekker eten, muziek luisteren, een weekendje weg. Dat is prima, mits het je leven verrijkt. Het wordt schadelijk wanneer het een manier wordt om niet te kijken naar waar de onrust vandaan komt. Als de hobby alleen bestaat om de werkweek draaglijk te maken, los je niks op. Je schuift het.
Niet geloven dat het vanzelf overgaat. Werk-onrust die je negeert, verhardt. Hij gaat niet weg, hij wordt stiller. Tot hij op een moment, vaak rond je veertigste of soms eerder, hardop aankomt, en dan is het hersteltraject zwaarder dan wanneer je eerder had geluisterd.
De bruikbare vraag
Waar het op neer komt, voor mij, is dit: die eerste ochtend van de werkweek is niet het probleem. Het is de diagnose die je gratis krijgt, elke week, als je bereid bent om hem te lezen.
De vraag die ik mezelf de laatste jaren stel is niet "hoe kom ik van de onrust af?". Dat is een vraag die de onrust probeert op te lossen in plaats van te begrijpen. De vraag die werkt is:
Dat is het hele punt van dit stuk. Niet: los de onrust op. Niet: zoek een betere baan. Maar: laat die eerste ochtend je iets vertellen wat je op andere dagen niet aan jezelf durft te zeggen.
Voor sommigen is het antwoord: ik moet dit gesprek voeren. Voor anderen: ik moet deze taak teruggeven. Voor weer anderen: ik zit op de verkeerde plek, en ik ga een plan maken, en dat plan gaat maanden duren. Al die antwoorden zijn goed. Geen ervan komt door harder te denken op een willekeurige andere dag. Ze komen door die eerste ochtend niet weg te duwen.